Minder schoon water naar de zuivering met VGS 2.0

Plaats van handeling was schouwburg ’t Park in Hoorn, alleen al inspirerend vanwege het prachtige uitzicht op het water. Na een goed verzorgde lunch streken zo’n 50 professionals, van de gemeenten uit Noorderkwartier, HHNK, Rijnland, Waternet en Stichting RIONED, neer in een van de zalen om kennis en ervaringen uit te wisselen. Mark Lamers van HHNK trapte af met een korte terugblik. Hierbij bracht hij ook adviseur Hans van der Eem in herinnering, die in januari dit jaar veel te vroeg overleed. Hans betekende veel voor de samenwerking in de waterketen in het Noorderkwartier. Zo initieerde hij samen met Mark het gebiedsbrede project Rioolvreemd water – de voorloper van het project VGS-optimalisatie - om dit specifieke probleem in de afvalwaterketen gezamenlijk aan te pakken. 

Hardnekkig en omvangrijk probleem
Rioolvreemd water in de waterketen is water dat daar niet thuishoort. Zoals grondwater dat via lekkages in het systeem binnendringt, of oppervlaktewater wat het rioolstelsel instroomt dat naar de zuivering leidt. Hoe hardnekkig en omvangrijk dit verschijnsel is, werd extra duidelijk uit de presentatie van Remy Schilperoort van Partners 4 Urban Water, die als specialist op het gebied van het optimaliseren van hemelwatersystemen betrokken is bij diverse VGS2.0 projecten in Nederland. “Daaruit komt naar voren dat in klassieke VGS-systemen tot zo’n 70% van het regenwater naar de rioolwaterzuiveringen wordt gepompt”, vertelt hij. Onwenselijk: op deze manier worden rwzi’s onnodig belast. Bovendien is het duurzamer om zoet water in het oppervlaktewatersysteem te houden en niet te vermengen met vies rioolwater.

VGS 2.0: slim sturen met gescheiden stelsels
Om dit probleem te verhelpen, heeft Remy in opdracht van Stichting RIONED en STOWA het VGS 2.0 ontwikkeld. In plaats van dat schoon regenwater eerst overstort naar het oppervlaktewater en daarna alsnog grotendeels naar de rwzi wordt gepompt, zoals bij het klassieke VGS gebeurt, zorg je er bij VGS 2.0 voor dat juist het verontreinigde water naar de rwzi gaat en het schone water na de bui naar het oppervlaktewater. Dit gebeurt via een systeem waarbij de afvoer naar het oppervlaktewater en die naar de rwzi - op basis van niveau metingen van het gemaal - onafhankelijk van elkaar open en dichtgezet kan worden. Praktijkervaringen laten inmiddels zien dat met deze slimme sturing schoon en vuil water veel beter gescheiden blijven.

Stappen in Noorderkwartier
Ook in Noorderkwartier wordt hard gewerkt aan VGS-optimalisatie, vertelde Mark vervolgens: de afgelopen jaren zijn al 21 VGS-stelsels omgebouwd naar gescheiden stelsels. Er wordt nu vooral onderzocht welke VGS omgebouwd kunnen worden naar VGS 2.0. In een aantal gevallen is besloten om niet in te grijpen en het bestaande VGS te handhaven. Bijvoorbeeld omdat de investering relatief weinig verschil zou maken voor de toevoer naar de zuivering, of omdat er risico zou kunnen ontstaan dat verontreinigingen in het oppervlaktewater komen. “Het is belangrijk om ook als je besluit om niets te doen, dit goed te documenteren en te archiveren. Dat voorkomt dat over een paar jaar iemand anders die het voortraject niet kent, een onderzoek start dat al gedaan is.”

Techniek alleen is niet genoeg
Na de regionale aanpak en de mogelijkheden van VGS 2.0 werd verder ingezoomd op de praktijk: wat kom je tegen als je aan de slag wil met optimalisatie van bestaande systemen? Beleidsadviseur Piet Kaagman lichtte een casus uit in Baanstee-Noord in Purmerend. Hier is een pomp aangebracht in het verbeterd gescheiden stelsel om regenwater sneller af te voeren, maar uit metingen blijkt dat er nog steeds veel relatief schoon water richting de zuivering gaat. Dit voorbeeld maakt duidelijk dat zo’n technische maatregel op zichzelf niet voldoende is: de echte opgave zit in het slimmer sturen van de afvoer en beter begrijpen wat er in het systeem gebeurt.

Afvalwateravonturier op onderzoek
Dat laatste – beter begrijpen wat er in het systeem gebeurt - is precies waar Marina Könst zich mee bezighoudt in haar rol van ‘afvalwateravonturier’ in Zaanstad. Voor die gemeente brengt zij het functioneren van de VGS-gebieden systematisch in kaart: hoe stroomt het water, hoe zit het systeem technisch in elkaar en waarom zijn in het verleden bepaalde keuzes gemaakt? Die zoektocht heeft in elk geval al opgeleverd dat ze een aantal fouten in het gegevensbeheer heeft ontdekt en hersteld. De systematiek die ze heeft opgezet, is nog in ontwikkeling, maar ze stelt deze graag beschikbaar aan andere gemeenten – liefst ook om deze samen verder te verfijnen. En er zo nog meer inzichten uit te kunnen halen. Dat was ook de boodschap van deze geanimeerde en inspirerende middag die bleef hangen: optimalisatie van het rioolstelsel begint met inzicht. En daar kunnen we elkaar bij helpen.

Saskia Holthuijsen, projectleider bij Stichting RIONED:
“VGS 2.0 bestaat nu een poosje, en ik was benieuwd: hoe kijken we er nu tegenaan? Dat bracht mij hier. Interessant welke inzichten zijn opgedaan over hoe VGS 2.0 functioneert ten opzichte van VGS. Je merkt ook dat inzicht nog te veel hangt op mensen en als die weggaan, nemen ze ook kennis mee. Waardoor de praktijk toch een ontdekkingsreis blijft. Die term afvalwateravonturier vind ik dan ook goed gekozen.”

Bas de Nijs, adviseur afvalwatertransport bij waterschap Amstel, Gooi en Vecht:
“Ik ben op deze bijeenkomst afgekomen om te horen wat hier leeft. Wat ik heb opgestoken, is dat een oplossing voor de riolering nog geen oplossing is voor het hele watersysteem. Niet alles is met riolering op te lossen. Maar VGS 2.0 is wel iets waar we serieus naar kijken.” 

Zoran Jovic, beleidsadviseur stedelijk water en Riolering in Dijk en Waard:
“In 2015 was Heerhugowaard betrokken bij landelijk onderzoek van STOWA en Stichting RIONED naar het functioneren van VGS. De inzichten uit dat onderzoek vormden de basis voor de ontwikkeling van VGS 2.0. Wij hebben toen al veel optimalisaties uitgevoerd. Interessant om te horen hoe anderen dit aanpakken.”