We zitten allemaal in dezelfde storm, maar niet in hetzelfde bootje. Deze treffende metafoor voor klimaat(on)rechtvaardigheid komt uit de presentatie die adaptatieadviseur André Rodenburg afgelopen mei namens Samen Klimaatbestendig gaf in het brede overleg van het Deltaprogramma. “De impact van klimaatverandering is ongelijk verdeeld, onder andere door gezondheidsverschillen en verschillen in hoe mensen wonen”, vertelt hij. “Sociaaleconomisch kwetsbare buurten worden het zwaarst getroffen, terwijl het de mensen die er wonen veelal ontbreekt aan handelingsperspectief. Omdat ze bijvoorbeeld in een huurhuis wonen, het geld niet hebben of psychisch of lichamelijk niet in staat zijn om zelf maatregelen te nemen. Klimaatrechtvaardigheid houdt in dat je hier rekening mee houdt bij de aanpak van klimaatadaptatie en de energietransitie. Dat betekent dat je als overheid misschien wel ongelijk moet investeren om gelijke kansen te bevorderen.”

Prominent op de agenda’s
De aandacht voor klimaatrechtvaardigheid is de afgelopen paar jaar sterk toegenomen. Ook al doordat de verschillen steeds zichtbaarder worden, zoals tijdens de watersnood in Limburg in 2021. Zo staat het onderwerp prominent op de agenda van het Deltaprogramma en het Nationaal Uitvoeringsprogramma Klimaatadaptatie. “Ook in de herijking van de Nationale Adaptatiestrategie, NAS26, proberen we het thema klimaatrechtvaardigheid vanuit verschillende invalshoeken onderdeel te laten zijn van alle adaptatiepaden”, zegt adviseur Anne Hiemstra van Klimaatonderzoek Initiatief Nederland en Pharos. Zij is hier als expert gezondheidsverschillen nauw bij betrokken. “Zeker in het pad ‘Klimaatbestendig wonen voor iedereen’ is klimaatrechtvaardigheid heel expliciet verwerkt. De Wetenschappelijke Raad voor Regeringsbeleid is ermee bezig, het Planbureau voor de Leefomgeving, het Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat. Dat is allemaal nog heel hoog over, maar het is mooi dat steeds breder wordt gezien: klimaatadaptatie gaat niet lukken als we klimaatrechtvaardigheid niet meenemen.”

Praktische invulling
Ondertussen zijn met name gemeenten meer en meer bezig met de praktische invulling. André noemt de belangrijkste terreinen waar zij zich hierbij op richten – en de worstelingen die daarbij horen:

1. Subsidies. “Tot nu toe komen subsidies voor bijvoorbeeld groene daken en tuinen vooral terecht waar ze niet per se het hardste nodig zijn. Mensen die op plekken wonen die echt aan vergroening toe zijn, of die er het meeste baat bij zouden hebben voor hun gezondheid, vragen ze niet aan. Die hebben andere zorgen, kennen de weg niet of wantrouwen de overheid. De vraag is dus: hoe krijg je de maatregelen daar waar je het wil hebben?”
2. Wonen. “Er zijn subsidies voor woningeigenaren, en gemeenten zijn goed bezig om afspraken te maken met woningbouwcorporaties. Maar met verhuurders in de private sector gebeurt dit niet. Daar zie je ongelijkheden ontstaan, zeker bij huurders die in een kwetsbare positie zitten.”
3. Openbare ruimte. “Je kunt er bijvoorbeeld voor kiezen het centrum te vergroenen als je op klimaatkaarten ziet dat daar het risico op hittestress groot is. Maar als in het centrum vooral mensen wonen die zich voldoende kunnen verzekeren en beschermen, is het misschien beter die middelen elders in te zetten, waar mensen het harder nodig hebben.”
4. Participatie. “Daarbij speelt: met wie participeer je en wie is in staat om te participeren? Veel mensen hebben moeite hun stem te laten horen. Ze hebben geen vertrouwen in de overheid, begrijpen de informatie onvoldoende, weten niet wat ze kunnen doen, hebben geen tijd of ruimte in hun hoofd. Die zie je niet op bijeenkomsten. Wat doe je eraan om ook hún geluid te horen?”

Opening van de speelplek in een van de woonbuurten in centrumgebied Kersenboogerd. De speelplek ligt op een centrale plek in de buurt, aan een langzaam-verkeerroute, nodigt uit tot ontmoeting, is vergroend en kan zorgen voor waterberging. Wethouder Karin Hakhoff assisteert de kinderen bij de officiële opening (25 juni jl.).

Ga zélf de drempel over
André en Anna benadrukken dat klimaatrechtvaardigheid vraagt om anders naar investeringen op het gebied van adaptatie te kijken én anders te handelen. Van bestuur tot en met uitvoering. Anna: “Het is een integrale opgave die niet met technische oplossingen alleen is op te lossen. Waar je ook binnen je organisatie schotten voor zult moeten weghalen, tussen groen, water, openbare ruimte én gezondheid en sociaal domein. En waar je bewust beleid op moet maken. Maar dan nog: je kunt allerlei drempels wegnemen om subsidies en maatregelen toegankelijker te maken voor groepen in kwetsbare situaties. Maar een groot deel van de mensen bereik je alleen door ernaartoe te gaan, door ze actief en persoonlijk te benaderen; die nemen nooit zelf de stap over de drempel.” André vult aan: “Het bewustzijn daalt in dat als we écht dingen willen bereiken, óók waar dat moeilijker is, zijn er extra inspanningen nodig om ook het hoger hangende fruit te plukken.”

Hoe de Kersenboogerd in Hoorn groener en socialer wordt
Een mooi voorbeeld van waar een gebiedsaanpak de klimaatrechtvaardigheid ten goede komt – zónder dat dit expliciet de insteek was – is de Kersenboogerd in Hoorn. “De aanleiding om hier aan de slag te gaan, was een veiligheidsanalyse van de gemeente waarbij deze wijk als de minst veilige uit de bus kwam”, vertelt programmamanager Roos Langendijk: “Dat heeft te maken met de opzet, met veel kruip-door-sluipdoorgangetjes, maar ook met de bevolkingssamenstelling: 84% van de woningen is sociale huur in de laagste klasse. Dat betekent dat iedereen met een urgente status hier terechtkomt – het is geen positieve woonkeuze. Met een programmatische aanpak zijn we nu, onder andere met woningbouwcorporatie Intermaris, druk bezig om de leefbaarheid en veiligheid op een hoger niveau te brengen.”

Belangrijke ingrediënten:

• Een integrale benadering. “Iedereen realiseerde zich meteen: dit gaat niet alleen om de mensen of de stenen. Je moet naar het totaalplaatje kijken. De inzet was dan ook vanaf de start: hoe kunnen we dit gebied samen met de inwoners en gebruikers toekomstbestendig maken? Daar zitten ook (sociale) duurzaamheid en klimaatadaptatie in.
• Verduurzaming en vergroening gaan hand in hand. “We hebben ervoor gekozen alle huizen van Intermaris aan te sluiten op een warmtenet. Dat biedt mooie kansen om tegelijkertijd ook de bovengrond aan te passen. Op zo’n manier dat mensen zich niet anoniem en dus sociaal onveilig voelen. En dat hittestress en wateroverlast zo veel mogelijk worden tegengegaan. Dat hadden we anders ook gedaan, maar nu kunnen we wel veel combineren.
• Verbinding met bewoners. “Omdat het warmtenet wordt aangelegd, heeft Intermaris contact met elke bewoner en dat biedt een mooie ingang om óók in contact te komen met mensen die vaak onder de radar blijven. En te vragen: ‘Hoe gaat het met u en waar heeft u eventueel hulp bij nodig?’ Zo heb ik zelf ruim honderd voordeurgesprekken gevoerd, om voeling te krijgen met wat er leeft en speelt. Vanuit het programma Kansen voor de Kersenboogerd nemen we nu iemand aan die echt outreachend gaat werken, om zo mensen met wie we moeilijk in contact komen, mee te nemen in het proces, maar ook om waar nodig mensen naar hulp te leiden.”
• Participatie. “In de verschillende buurtjes in de wijk denken bewoners, binnen kaders, mee over het ontwerp van hun leefomgeving: hoe kunnen we sturen op ontmoetingen, op de menselijke maat, bijvoorbeeld met bankjes, speelplekken en plantsoentjes? Wat zou kunnen werken? Daardoor voelen bewoners zich meer eigenaar van de buitenruimte. Leuk hoe ze elkaar proberen te overtuigen en begrip krijgen voor elkaars standpunten. Zo vindt dat gesprek eindelijk plaats waar het thuishoort.”

Mooie bijvangst
Het traject loopt nog door tot 2035, maar op de leefbaarheidsmonitor is de Kersenboogerd nu al verkleurd van rood naar oranje. “De positieve aandacht voor dit gebied draagt hier ongetwijfeld aan bij. En het mooie is dat we vooral van de bewoners zelf terugkrijgen dat ze er superfijn wonen. Het is ons in eerste instantie te doen om leefbaarheid, en niet zozeer om klimaatrechtvaardigheid, maar dat is wel bijvangst waar we heel blij mee zijn. En mede daardoor wordt hier nu binnen de gemeente ook breder over nagedacht.”